Ząbkowice Śląskie

Muzeum w Ząbkowicach Śląskich (niem. Frankenstein)

Historia muzealnictwa w Ząbkowicach Śląskich wyrastała z niezwykle bogatych dziejów jednego z najciekawszych miast Dolnego Śląska. Dawne Frankenstein, położone na pograniczu Śląska i ziemi kłodzkiej, przez stulecia pozostawało ważnym ośrodkiem handlowym i administracyjnym. Miasto posiadało wyjątkowe dziedzictwo architektoniczne – średniowieczne fortyfikacje, renesansowy ratusz oraz liczne zabytki związane z historią książąt śląskich i późniejszymi dziejami regionu. Wraz z rozwojem zainteresowania regionalizmem i ochroną zabytków na przełomie XIX i XX wieku pojawiła się potrzeba utworzenia miejscowej placówki muzealnej dokumentującej historię miasta i okolic.

Rozwój muzealnictwa w mieście wpisywał się w popularny wówczas nurt muzeów regionalnych typu Heimatmuseum, których celem było gromadzenie zabytków związanych z historią „małej ojczyzny” oraz budowanie lokalnej świadomości historycznej.

Na początku XX wieku Ząbkowice Śląskie – funkcjonujące jeszcze pod niemiecką nazwą Frankenstein – były miastem o silnym poczuciu własnej tradycji historycznej. Szczególne zainteresowanie budziły średniowieczne dzieje miasta, rozwój rzemiosła oraz wydarzenia związane z epidemią dżumy z 1606 roku, która na trwałe zapisała się w lokalnej pamięci. To właśnie z tą historią część badaczy wiąże późniejsze skojarzenia nazwy miasta z postacią doktora Frankensteina z powieści Mary Shelley, choć związek ten pozostaje bardziej elementem kulturowej legendy niż historycznym faktem.

Powstające w 1912 roku muzeum gromadziło eksponaty archeologiczne, historyczne, militaria, dawne dokumenty miejskie oraz przedmioty związane z codziennym życiem mieszkańców regionu. Istotną część zbiorów stanowiły zabytki rzemiosła i lokalnej kultury materialnej. Placówka dokumentowała również dzieje architektury miejskiej oraz historię dawnych cechów rzemieślniczych, które przez stulecia odgrywały ważną rolę w rozwoju miasta. Początkowo muzeum zajmowało pomieszczenia w domu rodziny Nessel przy obecnej ul. Krzyżowej, od 1926 roku tymczasowo eksponowało swoją kolekcję w katolickiej szkole dla dziewcząt, następnie od 1937 roku do końca II wojny światowej jego siedzibą były pomieszczenia na piętrze wieży ząbkowickiego zamku.

Podobnie jak wiele innych śląskich placówek muzealnych, muzeum w Ząbkowicach Śląskich przerwało działalność w wyniku II wojny światowej. Po 1945 roku miasto znalazło się w granicach Polski, a dotychczasowa ludność niemiecka została wysiedlona. Powojenne zmiany społeczne i polityczne doprowadziły do zerwania ciągłości wielu dawnych instytucji regionalnych. Część zbiorów muzealnych uległa rozproszeniu lub zniszczeniu.