Nysa

Muzeum w Nysie (niem. Neiße)

Historia Muzeum Towarzystwa Sztuki i Starożytności w Nysie należy do najważniejszych rozdziałów dziejów muzealnictwa regionalnego na Śląsku. Powstanie placówki było efektem działalności lokalnych elit intelektualnych i historycznych, które już w XIX wieku dostrzegały konieczność ochrony bogatego dziedzictwa kulturowego miasta. Nysa – nazywana często „śląskim Rzymem” – przez stulecia była jednym z najważniejszych centrów religijnych, administracyjnych i artystycznych Śląska, a jej związki z biskupami wrocławskimi pozostawiły po sobie wyjątkowe dziedzictwo architektoniczne i artystyczne.

Muzeum Towarzystwa Sztuki i Starożytności w Nysie (niem. Museum des Kunst- und Altertumsvereins Neisse) zostało utworzone w 1897 roku przez miejscowe Towarzystwo Sztuki i Starożytności (Kunst- und Altertumsverein). Instytucja ta należała do licznie powstających na Śląsku stowarzyszeń regionalnych zajmujących się ochroną zabytków, dokumentowaniem historii lokalnej oraz rozwijaniem badań nad przeszłością regionu.

Powstanie muzeum wpisywało się w szerszy europejski nurt zainteresowania historią regionalną i ochroną zabytków, który szczególnie silnie rozwijał się w drugiej połowie XIX wieku. W epoce gwałtownych przemian industrialnych i społecznych coraz większą wagę przywiązywano do zachowywania materialnych świadectw przeszłości. W przypadku Nysy miało to szczególne znaczenie – miasto należało bowiem do najważniejszych ośrodków katolickiej kultury na Śląsku i posiadało wyjątkowo bogate dziedzictwo artystyczne.

Muzeum posiadało charakter zarówno historyczny, jak i artystyczny. W zbiorach znajdowały się cenne przykłady śląskiej sztuki sakralnej – rzeźby gotyckie, obrazy religijne, złotnictwo oraz elementy wyposażenia kościołów i klasztorów regionu. Nysa przez stulecia była jednym z najważniejszych centrów sztuki kościelnej na Śląsku, dlatego miejscowe kolekcje należały do szczególnie wartościowych. Placówka dokumentowała również historię fortyfikacji miejskich oraz militarne dzieje miasta, które przez wieki pełniło funkcję ważnej twierdzy.

W pierwszej połowie XX wieku muzeum pozostawało jednym z ważniejszych ośrodków regionalnych Dolnego Śląska. Placówka rozwijała swoje kolekcje oraz działalność naukową, współpracując z innymi śląskimi muzeami i stowarzyszeniami historycznymi. Jednocześnie coraz silniej wpisywała się w niemiecką politykę regionalną i historyczną, podkreślając znaczenie Nysy jako ważnego miasta prowincji śląskiej.

II wojna światowa przyniosła dramatyczny kres działalności przedwojennego muzeum. W 1945 roku, podczas ciężkich walk o Festung Neisse, historyczna zabudowa miasta została w znacznym stopniu zniszczona. Zniszczeniu lub rozproszeniu uległa także część muzealnych zbiorów. Po wojnie Nysa znalazła się w granicach Polski, a działalność dawnych niemieckich stowarzyszeń regionalnych została zakończona.

Mimo ogromnych strat idea muzeum regionalnego przetrwała. Już w drugiej połowie XX wieku rozpoczęto odbudowę lokalnego muzealnictwa, a współczesne Muzeum w Nysie stało się kontynuatorem tradycji dawnego Towarzystwa Sztuki i Starożytności. Placówka gromadzi dziś bogate kolekcje archeologiczne, historyczne i artystyczne dokumentujące dzieje miasta oraz regionu. Szczególne miejsce zajmują zbiory sztuki sakralnej i zabytków związanych z historią dawnego księstwa biskupiego.