Bytom

Muzeum w Bytomiu (niem. Beuthen)

Historia Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu należy do najważniejszych rozdziałów dziejów muzealnictwa na Górnym Śląsku. Przez dziesięciolecia placówka była jednym z najważniejszych ośrodków badań nad historią, kulturą i sztuką regionu, a jej rozwój odzwierciedlał zarówno przemiany polityczne Śląska, jak i ambicje kulturalne samego Bytomia. Powstałe jeszcze w czasach niemieckich muzeum stało się z czasem jedną z najważniejszych instytucji muzealnych regionu i do dziś pozostaje jednym z najcenniejszych ośrodków ochrony dziedzictwa Górnego Śląska.

Początki muzeum sięgają 1910 roku, kiedy grupa miłośników historii miasta założyła Bytomskie Towarzystwo Historyczno-Muzealne (Beuthener Geschichts- und Museumsverein). Towarzystwo stworzyło lokalne muzeum oparte na prywatnych kolekcjach kupca Simona Machy i nauczyciela Hansa Bimlera, a także na zbiorach archiwalnych przekazanych przez bytomski magistrat.

Powstanie muzeum wpisywało się w dynamiczny rozwój muzealnictwa regionalnego na przełomie XIX i XX wieku. Bytom należał wówczas do najważniejszych miast przemysłowych Górnego Śląska – rozwijało się górnictwo, hutnictwo oraz przemysł ciężki, a miasto stawało się jednym z głównych centrów życia gospodarczego i kulturalnego regionu. Wraz z postępującą industrializacją rosło zainteresowanie historią lokalną oraz potrzebą ochrony regionalnego dziedzictwa.

W pierwszych latach działalności muzeum posiadało charakter typowo regionalny. Gromadzono zabytki archeologiczne, dokumenty historyczne, militaria, eksponaty etnograficzne, dzieła rzemiosła artystycznego oraz przedmioty związane z codziennym życiem mieszkańców Górnego Śląska. Szczególne miejsce zajmowały kolekcje związane z kulturą ludową regionu, historią miast przemysłowych oraz rozwojem górnośląskiego przemysłu.

W latach 20. XX wieku muzeum zaczęło nabierać coraz większego znaczenia politycznego i symbolicznego. Po podziale Górnego Śląska w 1922 roku Bytom pozostał w granicach Niemiec i stał się jednym z najważniejszych ośrodków niemieckiej części regionu. W odpowiedzi na rozwój polskiego Muzeum Śląskiego w Katowicach władze niemieckie zaczęły intensywnie wspierać rozwój muzeum bytomskiego, które miało podkreślać niemiecki charakter Górnego Śląska. Placówka stała się więc jednym z elementów rywalizacji propagandowej pomiędzy Polską i Niemcami o historyczne dziedzictwo regionu.

Przełomowym momentem w historii muzeum była budowa nowoczesnego gmachu przy obecnym placu Jana III Sobieskiego. Monumentalny budynek w stylu funkcjonalizmu powstał w latach 1929–1930 według projektów Oscara Goltza, Alberta Stütza i Herberta Hettlera. Obiekt należał do najnowocześniejszych muzealnych realizacji architektonicznych w tej części Europy. Ze względu na światowy kryzys gospodarczy pierwotnego projektu nie ukończono w całości, jednak już istniejąca część robiła ogromne wrażenie nowoczesnością i skalą.

Po wybuchu II wojny światowej placówka odegrała szczególną rolę w polityce okupacyjnej III Rzeszy. Po zajęciu polskiej części Górnego Śląska Niemcy przenieśli do Bytomia część zbiorów z polskiego Muzeum Śląskiego w Katowicach, którego nowoczesny gmach został następnie zburzony. Muzeum bytomskie stało się więc centralnym ośrodkiem muzealnym niemieckiego Górnego Śląska.

Mimo wojennych strat placówka przetrwała działania wojenne w znacznie lepszym stanie niż wiele innych śląskich muzeów. Po 1945 roku Bytom znalazł się w granicach Polski, a muzeum rozpoczęło działalność jako polska instytucja kultury. W 1950 roku oficjalnie przyjęło nazwę Muzeum Górnośląskiego. Rozpoczęto wtedy intensywną odbudowę zbiorów oraz tworzenie nowej narracji historycznej dotyczącej regionu.